Sabır (sabr): gerçekte ne olduğu ve nasıl geliştirileceği

Sabır: ne teslimiyet ne de pasiflik

Arapçada الصَّبْر (sabr), “tutmak”, “alıkoymak” anlamına gelen bir kökten gelir. Sabırlı olmak; kalbi umutsuzluktan, dili Allah’a isyandan, elleri de pişman olunacak hareketlerden alıkoymaktır. Hiçbir şey hissetmiyormuş gibi davranmak değildir; düzeltilebilecek bir durumu hiç tepki vermeden kabullenmek de değildir.

Kur’an, imam Ahmed’den nakledilen bir sayıma göre, sabra yaklaşık doksan yerde döner. Onu bir yük olarak değil, bir yardım olarak sunar:

Sabır ve namaz birlikte yürür: kimse yalnız başına dayanmaz, sabredenlerle beraber olan Allah’a dayanır.

Sabrın üç yüzü

Âlimler, örneğin İbn Kayyim ‘Uddetü’s-Sâbirîn adlı kitabında, sabrı üç türe ayırır. Bunları bilmek, sabrın yalnızca büyük felaketlerle ilgili olmadığını, her günün içinde bulunduğunu görmemize yardım eder.

• İtaatte sabır: kışın sabah namazı için kalkmak, uzun bir yaz gününde oruç tutmak, kimse fark etmese bile bir hayrı sürdürmek.
• Haram karşısında sabır: kırıcı bir sözü tutmak, bakışı çevirmek, kolay ama haksız bir kazancı reddetmek.
• İmtihanda sabır: hastalık, yas, işini kaybetme, bir çocuğun ya da bir şifanın beklenmesi, yalnızlık.

İlk tür her şeyden önce devamlılık ister. Peygamber ﷺ, Allah’ın küçük ama düzenli amelleri, sonrası gelmeyen büyük coşkulardan daha çok sevdiğini hatırlattı:

İlk sarsıntı: her şeyin belirlendiği an

Bir gün Peygamber ﷺ, bir mezarın başında ağlayan bir kadının yanından geçti. Ona Allah’tan korkmasını ve sabretmesini öğütledi. Onu tanımayan kadın şöyle cevap verdi: “Beni rahat bırak, sen benimki gibi bir musibete uğramadın.” Onun kim olduğu kendisine söylenince özür dilemeye geldi. Peygamber ﷺ ona yalnızca şunu söyledi: “Sabır, ilk sarsıntıdadır.” Bu rivayeti Buhârî ve Müslim aktarır.

İlk sarsıntı, haberin alındığı, teşhisin konduğu, bir kapının kapandığı andır. Kur’an burada söylenecek bir söz öğretir:

Bu söz, إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (innâ lillâhi ve innâ ileyhi râci‘ûn, “biz Allah’a aitiz ve O’na döneceğiz”), istircâ‘ diye adlandırılır. Her şeyi yerine koyar: kaybettiğimiz şey bize emanet edilmişti ve biz de bize emanet edene döneceğiz.

Sabretmek göz yaşını yasaklamaz. Küçük oğlu İbrahim son nefesini verdiğinde Peygamber ﷺ ağladı. Şaşıran bir sahabîye bunun merhamet olduğunu açıkladı, sonra şöyle dedi: “Göz yaşarır, kalp hüzünlenir, biz de yalnızca Rabbimizin hoşnut olacağı şeyi söyleriz.” Bu rivayeti Buhârî aktarır. Hüzün insanîdir; sabrın alıkoyduğu şey isyan ve Allah’ın kaderine itiraz eden sözlerdir.

Neden imtihanlar?

İslam, imtihanı sistemli bir ceza olarak ya da Allah’ın bizi terk ettiğinin işareti olarak sunmaz. Peygamber ﷺ, aksine, mümini her şeyin kendisi için hayra dönüşebileceği biri olarak tarif eder:

Sünnete göre imtihanlar, müminin günahlarından arınmasının da bir vesilesidir:

Başka bir hadiste Peygamber ﷺ, mükâfatın büyüklüğünün imtihanın büyüklüğüyle birlikte olduğunu ve hoşnutlukla kabul edenin Allah’ın rızasını kazandığını belirtir (Tirmizî, no. 2396).

Peygamberler bunun örneğidir. Yâkub (aleyhisselam), oğlu Yûsuf’tan (aleyhisselam) ayrı düşünce şu sözlerle karşılık verdi: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ (fe sabrun cemîl), “güzel bir sabır” (Kur’an 12:18). Daha sonra şöyle diyecektir: “Ben tasamı ve hüznümü ancak Allah’a arz ederim” (12:86). Eyyûb (aleyhisselam) sağlığını, malını ve sevdiklerini kaybetti ve Kur’an onu över: “Biz onu gerçekten sabırlı bulduk” (38:44).

Sabrı adım adım geliştirmek

Sabır yalnızca birkaç kişiye ayrılmış bir yetenek değildir: bir kas gibi çalışılarak geliştirilir. Peygamber ﷺ, sabırlı olmaya çalışanı Allah’ın sabırlı kıldığını ve kimseye sabırdan daha hayırlı ve daha geniş bir bağış verilmediğini söyledi. Bu hadisi Buhârî ve Müslim rivayet eder.

Birkaç somut adım:

Beşinci madde çok önemlidir. Sabır eylemsizlik değildir: Peygamber ﷺ bütün gücümüzle çalışmamızı, sonra sonucu Allah’a bırakmamızı, “keşke”lerle kendimizi yıpratmamamızı ister:

Sabır ve şükür, iki kanat

Suheyb hadisi sabrı şükürle, الشُّكْر (şükr), birlikte anar. Sahip olduklarımız için şükreder, eksik olanlar için sabrederiz. Nimetlerin farkında olan, zor günleri daha iyi geçirir; çünkü her şeyin kaybedilmediğini görür. Ayrıca okuyun: Şükür (shukr).

Çocuklarla ve kırılgan kişilerle

Çocuklar sabrı küçük beklemelerle öğrenir: bir oyunda sırasını beklemek, zor bir yapbozu bitirmek, yemek saatine kadar beklemek. Yaptıklarına ad koyabiliriz: “Kızmadan bekledin, bu sabırdır ve Allah sabredenleri sever.” Yûsuf ya da Eyyûb gibi peygamber kıssaları onlara somut örnekler sunar.

Yaşlılar, hastalar ya da engelli kişiler için sabır çoğu zaman günlük, sessiz ve yorucu bir çabadır. Çevresindekilerin de sabra ihtiyacı vardır: tekrar eden, eşlik eden ve dinleyen bakım verenin sabrı güzel amellerdendir ve kimse tek başına tükenmesin diye desteği hak eder. Kur’an onlara sınırsız bir vaadi hatırlatır:

Daha ileri gitmek için

• Bakara sûresinin 153 ile 157. âyetleri üzerinde düşünün.
• Kaygı ve sıkıntıya karşı dualar için Hisnü’l-Müslim.
• Riyâzü’s-Sâlihîn’de sabır bölümü.
• İmtihana başka bir bakış: Tevekkül, Allah’a güven.