Şükür (shukr): bakışı değiştiren günlük bir uygulama

Şükür: görmek, fark etmek, harekete geçmek

Arapçada الشُّكْر (shukr) minnettarlık demektir. İbn Kayyim gibi âlimler, şükrün üç esasa dayandığını açıklar: nimetin Allah’tan geldiğini kalpte fark etmek, O’nu överek dille dile getirmek ve nimeti Allah’ın sevdiği yolda kullanmak. Gözleri için Allah’a şükretmek, onları zarar vermek yerine okumak, yardım etmek ve hayranlıkla bakmak için kullanmak demektir.

Kur’an, şükrü bolluk vaadiyle birlikte anar:

Başka bir yerde de “şükreden ancak kendi yararına şükretmiş olur” (31:12) diye hatırlatır. Allah’ın bizim teşekkürümüze ihtiyacı yoktur; faydalanan biziz. Şükür kalbi yatıştırır, kıskançlıktan korur ve elimizde zaten olanın farkına varmamızı sağlar.

Şükreden bir kul olarak Peygamber ﷺ

Peygamber ﷺ geceleri ayakları çatlayana kadar namaz kılardı. Âişe (radıyallahu anha) ona, Allah geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamışken neden kendini bu kadar zorladığını sordu. O şöyle cevap verdi: “Şükreden bir kul olmayı sevmeyeyim mi?” Bu rivayeti Buhârî ve Müslim aktarır. Onun için ibadet, ödenecek bir borç değil, bir teşekkürdü.

Ashabına da Allah’a şükretmeyi bilmek için O’ndan yardım istemeyi öğretti:

Arapçası: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى ذِكْرِكَ وَشُكْرِكَ وَحُسْنِ عِبَادَتِكَ (Allâhumme e‘innî ‘alâ zikrike ve şükrike ve hüsni ‘ibâdetik). Bu dua çok önemli bir şeyi kabul eder: şükretmek için bile Allah’ın yardımına ihtiyacımız var.

Ondan önceki peygamberler de aynı şeyi isterdi. Allah’ın kendisine her şeyi verdiği Süleyman (aleyhisselam) şöyle yalvarmıştı: “Rabbim, bana ve anne babama verdiğin nimete şükretmemi bana ilham et” (27:19). Kur’an da yumuşak bir dille “kullarımdan şükredenler azdır” (34:13) diye tespit eder: bu azınlığın içinde yer almaya bir davet.

Artık görmediğimiz nimetler

Şükrün önündeki ilk engel alışkanlıktır. Her gün sahip olduğumuz şeyler zamanla olağan görünmeye başlar: musluktan akan su, yürüyen bacaklar, bir çatı, hayatta olan anne babalar ya da çocuklar. Kur’an bu nimetlerin sayısız olduğunu hatırlatır:

Peygamber ﷺ gerçek zenginliğin ne olduğuna dair çok somut bir ölçü verdi:

Ayrıca birçok insanın iki nimette aldandığı konusunda uyardı: “sağlık ve boş vakit” (Buhârî, no. 6412). Değerlerini ancak kaybettiğimizde anlarız. Elimizdekini küçümsememek için de basit bir yöntem öğretti: bizden daha çok mal ya da güzellik verilmiş birine baktığımızda, bizden daha azına sahip olana da bakmalıyız. Bu tavsiyeyi Buhârî ve Müslim aktarır.

İnsanlara teşekkür etmek, Allah’a teşekkür etmektir

Allah’a şükür, O’nun yolumuza çıkardığı insanlara karşı minnettarlıktan da geçer:

Annemize yaptığı yemek için, bir iş arkadaşımıza yaptığı iyilik için, komşumuza, bir sağlık çalışanına, çöpü toplayan kişiye teşekkür etmek: bunlar önemli olan küçük davranışlardır. Birçok Müslüman جَزَاكَ اللَّهُ خَيْرًا (cezâke’llâhu hayran, “Allah seni hayırla mükâfatlandırsın”) der; bu, hem teşekkür etmenin hem de karşıdaki için dua etmenin bir yoludur.

Evlilikte ve ailede şükür, gündelik hayatın yıpratıcılığına karşı korur. Karşımızdakinin yaptığını, hatta “olağan” görünen şeyleri bile sesli olarak fark etmek sevgiyi besler ve birçok gerginliği yatıştırır.

Her güne uygun basit alıştırmalar

En kısa hamd, aynı zamanda teraziyi en çok dolduranlardan biridir:

Peygamber ﷺ en güzel duanın elhamdülillah olduğunu da söylemiştir (Tirmizî, no. 3383). Kurması kolay bir rutin:

Büyük bir müjde alındığında birçok âlim şükür secdesi yapılmasını tavsiye eder. Ka‘b b. Mâlik (radıyallahu anh), tövbesinin kabul edildiğini öğrenir öğrenmez secdeye kapandı; bunu Buhârî ve Müslim rivayet eder.

Çocuklara şükrü öğretmek

Çocuklar şükrü somut yoldan kavrar. Evde bir teşekkür kavanozu kurabilirsiniz: herkes, “elhamdülillah” dediği bir şeyi küçük bir kâğıda yazıp içine atar ve cuma günü hep birlikte okunur. Bir de “beş duyu oyunu” oynanabilir: her duyu için bir nimet söylenir; gözler, kulaklar, burun, ağız, eller.

Anne babanın örnek olması her şeyden önemlidir: çocuğuna teşekkür eden, güzel bir manzara karşısında ya da yemekten sonra Allah’ı yüksek sesle öven bir anne baba, nutuk çekmeden öğretir. Peygamber kıssaları ve aile oyunları, bu konuyu sade biçimde konuşmak için başka fırsatlar sunar.

Daha ileri gitmek için

• Vaat âyeti üzerinde düşünün: İbrahim sûresi, 7. âyet.
• Riyâzü’s-Sâlihîn’de şükür bölümü.
• Hisnü’l-Müslim’de namaz sonrası dualar.
• Hamd ile yaşanan bir şükür: Sıradan bir günde zikir.