Öfkeyi yönetmek: Peygamber’in ﷺ tavsiyeleri ve somut adımlar

Normal bir duygu, verilecek bir karar

Öfke başlı başına bir günah değildir. Haksızlık, yorgunluk, korku ya da hayal kırıklığı karşısında beden ve kalbin verdiği bir tepkidir. Kur’an’ın kendisi de öfkelenen peygamberleri anlatır: Mûsâ (aleyhisselam), buzağı olayından sonra kavmine “öfkeli ve üzgün” döner. İslam’ın istediği hiçbir şey hissetmemek değil, öfkenin bizim yerimize karar vermesine izin vermemektir.

Kur’an, öfkeyi yutmayı takva sahiplerinin özellikleri arasında sayar:

Arapça الْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ (al-kâzimîn al-ghayz) ifadesi, dolu bir su kırbasını dökülmesin diye sıkıca tutan birinin görüntüsünü çağrıştırır. Öfke oradadır, ama taşmaz.

Üç kez tekrarlanan öğüt

Bir adam bir gün Peygamber’den ﷺ öğüt istemeye geldi. Cevap çok kısadır ve her yeni istekte tekrarlanmıştır:

Âlimler bu öğüdün iki anlamı olduğunu açıklar: öfkeyi tetikleyen şeylerden (yorgunluk, gereksiz tartışmalar, incinmiş gurur) kaçınmak ve buna rağmen öfke gelirse onun etkisiyle hareket etmemek. Peygamber ﷺ gücün ne olduğunu da yeniden tanımladı:

O anda ne yapmalı?

Sünnet, çok somut ve insan bunalmışken bile akılda kalması kolay hareketler öğretir.

Duruş değiştirme tavsiyesi sahih bir hadise dayanır:

Allah’a sığınma ise başka bir rivayette aktarılır: iki adam Peygamber’in ﷺ yanında birbirine sövüyordu ve birinin yüzü öfkeden kızarmıştı. Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: “Bir söz biliyorum; o bunu söylese içinde hissettiği gider: Şeytandan Allah’a sığınırım.” Bu rivayet Buhârî ve Müslim tarafından nakledilmiştir.

İçimizde olup biteni anlamak

Öfke hemen her zaman aynı yolu izler: bir tetikleyici (bir söz, bir gecikme, bir ret), bir yorum (“bana saygısızlık ediyor”), ardından bedensel bir yükseliş (hızlanan kalp, sıcaklık, kasılan çene). Erken davranmak, yani bedenin ilk işaretlerinde harekete geçmek, kriz yerleştikten sonra davranmaktan çok daha kolaydır.

Bazı tetikleyiciler sık sık karşımıza çıkar:

• yorgunluk ve açlık, özellikle günün sonunda ya da oruç tutarken;
• haksızlığa uğrama veya aşağılanma hissi;
• dile getirilmemiş küçük sıkıntıların birikmesi;
• ekranlar ve çok çabuk cevap verdiğimiz çevrim içi tartışmalar.

Peygamber ﷺ yumuşaklığın her zaman bir kazanç olduğunu gösterdi:

Öfkeden sonra: onarmak

Öfkeyi dizginlemek her zaman yetmez: bazen birini zaten incitmişizdir. İslam bu durumda onarmayı vurgular: özür dilemek, alınanı geri vermek, güzel bir söz söylemek. Kur’an kötülüğe daha güzeliyle karşılık vermeyi tavsiye eder:

Çocuklar için bu çok değerli bir derstir: bir ebeveynin fazla yüksek sesle bağırdığını kabul edip af dilediğini görmek, bin nutuktan daha fazlasını öğretir.

Çocuklarla: özdenetimi öğrenmek

Öfkeli bir çocuk henüz tek başına sakinleşecek araçlara sahip değildir. Ona üç adımda yardım edebiliriz:

1. Adlandırmak: “Kardeşin oyuncağını aldığı için öfkelisin.”
2. Yatıştırmak: onunla oturmak, birlikte üç kez nefes almak, biraz su içmek, alçak sesle a‘ûdhu billâh demek.
3. Onarmak: sakinleştikten sonra birlikte bir çözüm bulmak ve gerekirse af dilemek.

Peygamber ﷺ hiçbir kadına ya da hizmetçiye asla el kaldırmadı ve çocuklara karşı sabrıyla tanınırdı. Daha fazla fikri Çocuklarınızı şefkatle yetiştirmek yazısında ve enerjiyi yönlendirmeye yardımcı olan aile oyunlarında bulabilirsiniz.

Daha fazlası için

• Takva sahipleriyle ilgili bölümü okuyun: Âl-i İmrân sûresi, 133 ila 136. âyetler.
• Kalbi yatıştıran dualar için Hısnü’l-Müslim.
• Öfke bölümü: Riyâzü’s-Sâlihîn.
• Her hadisi nasıl doğruladığımızı anlamak için: Yöntem ve kaynaklar.