Peygamber ﷺ ve çocuklar: şefkat, oyun ve saygı

Yalnızca kurallar değil, şefkat örneği

İslâm’da eğitimi düşündüğümüzde çoğu zaman bir kurallar listesi gözümüzde canlanır: vaktinde namaz kılmak, sağ elle yemek, bismillah demek. Bu kurallar vardır; ama siyer, yani Peygamber’in ﷺ hayat hikâyesi, önce başka bir şey gösterir: çocukları öpen, kucağında taşıyan, onlarla oynayan, onlara selam veren ve onları dinleyen bir adam.

Sahâbîler bu küçük davranışları büyük dersler kadar özenle aktardılar. Bize özlü bir şey söylüyorlar: çocuk, sürekli düzeltilmesi gereken küçük bir yetişkin değil; sevilecek, saygı gösterilecek ve yolunda eşlik edilecek bir insandır.

Kur’an ayrıca çocukları Allah’tan istenen bir sevinç olarak sunar:

قُرَّةَ أَعْيُنٍ (kurrete a‘yun) ifadesi, kelimenin tam anlamıyla “gözlerin serinliği” demektir: bakışı yatıştıran ve kalbi sevindiren şey. Anne babalar sevinç olacak çocuklar ister, aynı zamanda kendilerinin de iyi bir örnek olmasını diler.

Öpmek, kucaklamak, teselli etmek

En bilinen davranış aynı zamanda en basitidir: bir öpücük. Bir gün bir kabile reisi, Peygamber’in ﷺ torununu öptüğünü görünce şaşırdı.

Cevap kısadır, ama çocuklara karşı şefkati dinî bir değer mertebesine yükseltir: küçüklere gösterdiğimiz رَحْمَة (rahmet, merhamet), Allah’tan umduğumuz merhametle bağlantılıdır.

Buhârî ve Müslim’in rivayet ettiği başka olaylar da aynı yöndedir:

• Peygamber ﷺ, Zeyneb’in kızı olan torunu Umâme’yi taşıyarak namaz kıldı: secdeye giderken onu yere bırakıyor, kalkarken tekrar alıyordu.
• Bazen namaza uzatmak niyetiyle başlar, sonra bir bebeğin ağladığını duyunca annesini endişelendirmemek için kısa keserdi.
• Henüz çok küçük olan oğlu İbrâhim vefat edince gözleri yaşla doldu. Gözün yaş döktüğünü, kalbin hüzünlendiğini, ama yalnızca Rabbimizin hoşnut olacağı şeyi söylediğimizi belirtti.

Bu sahneler, çocuklarını sevmenin ve bunu göstermenin ne bir zayıflık ne de ciddiyet eksikliği olduğunu gösterir. Bu, imanın bir parçasıdır.

Oynamak ve dünyalarıyla ilgilenmek

Enes b. Mâlik’in (radıyallahu anh) Ebû Umeyr lakaplı küçük bir kardeşi vardı; o, küçük bir kuşla, bir نُغَيْر (nüğayr) ile oynardı. Peygamber ﷺ onu her gördüğünde nazikçe takılırdı: “Ey Ebû Umeyr, küçük kuşa ne oldu?” Buhârî ve Müslim’in rivayet ettiği bu olay aynı anda hem çok küçük hem çok büyüktür: Allah’ın Elçisi ﷺ bir çocuğun kuşunu biliyor ve onun için önemli olanı ciddiye alıyordu.

Lakaba da dikkat edin: küçük bir erkek çocuğa “Ebû Umeyr”, yani “Umeyr’in babası” diye seslenmek, ona mizah ve saygıyla bir yetişkin adı vermektir. Çocuk kendini büyük hisseder.

Enes’in kendisi Peygamber’in ﷺ hizmetine henüz çocukken girdi. Buhârî ve Müslim’in rivayet ettiği bir olayda, on yıl boyunca Peygamber’in ﷺ ona hiç “öf” demediğine, “bunu neden yaptın?” ya da “bunu neden yapmadın?” demediğine şahitlik eder. On yıl boyunca sinirli tek bir sitem yok: bu başlı başına bir eğitim programıdır.

Peygamber ﷺ karşılaştığı çocuklara selam da verirdi. Aynısını yapan Enes, onu böyle yaparken gördüğünü anlatırdı (Buhârî ve Müslim’in rivayet ettiği bir olay). Bir çocuğa السَّلَامُ عَلَيْكُمْ (es-selâmü aleyküm, “selam üzerinize olsun”) demek, ona değerli olduğunu söylemektir.

Saygıyla öğretmek

Şefkat öğretmeye engel değildir: tersine, zemini hazırlar. Peygamber ﷺ genç bir çocuğa, amcasının oğlu Abdullah b. Abbas’a (radıyallahu anh) şöyle hitap etti:

Yöntem dikkat çekicidir: öğreteceğini duyurur, çocuğa sevgiyle seslenir, akılda kalması kolay kısa ve ritimli cümleler seçer ve derin şeylerden söz eder. Çocuğu küçümsemez.

Sofra adabında bile ton yumuşak kalır. Peygamber’in ﷺ evinde büyüyen Ömer b. Ebî Seleme (radıyallahu anh), elinin tabağın her köşesine gittiğini anlatır. Peygamber ﷺ ona şöyle dedi: “Ey oğlum, bismillah de, sağ elinle ye ve önünden ye.” Bu olay Buhârî ve Müslim’de yer alır. Bağırma yok, aşağılama yok: o anda verilen üç net talimat.

Bu pedagojinin ardında bir güven vardır: Buhârî ve Müslim’in rivayet ettiği bir hadise göre her çocuk فِطْرَة (fıtrat) ile, yani iyiliğe doğal bir yatkınlıkla doğar ve onu yönlendirenler anne babalardır. Eğitmek, demek ki her şeyden önce zaten var olanı korumak ve büyütmektir.

Bunun bugünün anne babaları için anlamı

Peygamber ﷺ küçüklere merhameti, ümmetine ait olmanın bir işareti hâline getirdi:

Evde kolayca benimsenebilecek birkaç peygamberî davranış:

• Sevgiyi göstermek: öpmek, sarılmak, gülümsemek. Kendini sevilmiş hisseden çocuk daha iyi dinler.
• Selam vermek ve güzel bir isimle seslenmek: eve girerken es-selâmü aleyküm demek, sevgi dolu ve değer veren bir lakap kullanmak.
• Onun için önemli olanla ilgilenmek: oyunu, hayvanı, çizimi. Küçük kuşta olduğu gibi gerçek bir soru sormak.
• Anında, kısaca ve aşağılamadan düzeltmek: net bir talimat, uzun bir vaazdan daha değerlidir.
• Kısa sözler öğretmek: bir dua, bir âyet, bir hikmet cümlesi; sık sık tekrarlanan.
• Çocuklara dinî hayatta yer açmak: camide, evdeki namaz sırasında; ağlamaya ve gürültüye sabırla.

Ailesine iyilik, Peygamber’e ﷺ göre bir insanın değerinin gerçek ölçüsüdür:

Kimse mükemmel bir ebeveyn değildir. Yorgun günlerde bağırırız, sabrımız tükenir. Önemli olan bu örneğe geri dönmektir: özür dilemek, onarmak ve ertesi gün daha fazla yumuşaklıkla yeniden başlamak. Çocukları iyilikle yetiştirmek yazısı başka somut yollar sunar, Öfkeni yönetmek ise zor anlarda yardımcı olur.

Bu hikâyeleri çocuklara anlatmak

Çocuklar, Peygamber’in ﷺ çocukları sevdiğini öğrenmeye bayılır. Onlara Ebû Umeyr ile kuşunun hikâyesini, ona on yıl hizmet eden Enes’in hikâyesini ya da namaz sırasında taşınan küçük Umâme’nin hikâyesini anlatın. Bunların resimli versiyonlarını çocuk hikâyelerinde bulacaksınız: Ebû Umeyr’in küçük kuşu ve Enes, Peygamber’in ﷺ hizmetinde.

Bir ipucu: hikâyeden sonra açık uçlu bir soru sorun. “Sence Peygamber ﷺ kuşun haberini neden sordu?” Çocuk, kendi başına anladığını daha iyi aklında tutar.

Daha ileri gitmek için

• Peygamber’in ﷺ hayatı sade bir dille: siyer ve Peygamber Muhammed ﷺ kartı.
• Anne babalar için: eğitim üzerine aile kartı.
• Riyâzü’s-Sâlihîn’de güzel ahlâk bölümü.
• Birlikte vakit geçirmek için: aile oyunları.