Çocukları şefkatle yetiştirmek: yumuşak kararlılık ve örnek olmak

Allah’ın emanet ettiği bir sorumluluk

Bir çocuğu yetiştirmeye Arapçada تَرْبِيَة (terbiye) denir; kökü büyümeyi çağrıştıran bir kelimedir: büyütmek, beslemek, eşlik etmek. Mesele yalnızca kuralları aktarmak değil, bir insanın sağlam bir kalple ve güzel alışkanlıklarla gelişmesine yardım etmektir.

Kur’an bu görevi müminlere güçlü sözlerle emanet eder:

Kendini ve ailesini korumak, sürekli gözetlemek ya da korkutmak demek değildir. Müfessirler bunun iyiyi öğretmek, örnek olmak ve zarar vereni mümkün olduğunca uzak tutmak olduğunu açıklar. Peygamber ﷺ bu sorumluluğu basit bir imgeyle özetlemiştir:

Çoban رَاعٍ (râî), sürüsünü ilerletmek için ona kötü davranmaz: önde yürür, her hayvanı tanır, onu korur ve yoldan çıkınca geri getirir. Bu, bir ebeveynden beklenenin güzel bir imgesidir. Peygamber ﷺ ayrıca her çocuğun sağlam bir yaratılışla, yani Allah’ı ve iyiliği tanımaya yönelik doğal bir yatkınlık olan فِطْرَة (fıtrat) ile doğduğunu, çevrenin bunu besleyebileceğini ya da bozabileceğini hatırlatmıştır (Buhârî ve Müslim’in rivayet ettiği hadis).

Şefkat bir zayıflık değildir

Bazıları, saygı görmek için ebeveynin mesafeli kalması gerektiğini düşünür. Peygamber ﷺ bunun tersini göstermiş ve böyle düşünen bir adama açıkça söylemiştir:

Merhamet, yani رَحْمَة (rahmet), çok basit hareketlerden geçer: öpmek, sarılmak, “seni seviyorum” demek, bir çocuğun gününü anlatmasını dinlemek. Bu hareketler, ileride bütün dinî eğitimin üzerine oturacağı güveni inşa eder. Sevildiğini hisseden çocuk sınırları daha kolay kabul eder.

Kararlılığın da tam yeri vardır, ama o yumuşaklıktan, yani رِفْق (rıfk)’tan geçer:

Yumuşaklıkla kararlı olmak, aşağılamadan hayır demek, bağırmadan bir kuralı sürdürmek, nedenini yaşa uygun sözlerle açıklamaktır. Sabrın tükendiği anlar için Öfkeyi yönetmek yazısı somut davranışlar önerir.

Aşama aşama büyümek: her yaşın ihtiyacı farklıdır

Sihirli bir tarif yoktur, ama beklentileri ayarlamaya yardımcı birkaç işaret vardır:

• Küçükler (yaklaşık 6 yaşa kadar): oyun, şefkat, basit rutinler (yemekten önce bismillah demek, uyumadan önce kısa bir dua), sıcak bir dille anlatılan peygamber hikâyeleri.
• Çocuklar (yaklaşık 7-12 yaş): namazı, Kur’an’ı ve güzel ahlakı öğrenmek, güçlerine uygun sorumluluklar ve çokça teşvik.
• Gençler: diyalog, güven, zor sorular sorma hakkı; ebeveyn yavaş yavaş antrenör rolünden danışman rolüne geçer.

Oyun, eğitimin tam bir parçasıdır. Âişe (radıyallahu anha), Peygamber’in ﷺ evinde arkadaşlarıyla bebeklerle oynadığını anlatır (Buhârî ve Müslim’in rivayeti). Bir bayram günü, Ebû Bekir şarkı söyleyen iki kız çocuğunu susturmak isteyince Peygamber ﷺ ona şöyle dedi: “Her kavmin bir bayramı vardır, bu da bizim bayramımızdır” (Buhârî’nin rivayeti). Birlikte gülmek, koşmak ve oynamak dinden uzaklaştırmaz: onu sevimli kılar.

Yedi yaşında namaz: öğrenmek için üç yıl

Sünnet, namaz için kesin bir ölçü verir:

Bu hadis öncelikle yedi ile on yaş arasında üç yıllık sabırlı bir öğrenme ister. Hadisi yorumlayan âlimler ikinci kısmı sıkı biçimde sınırlamıştır: asla yüze değil, acı veren ya da iz bırakan hiçbir harekete değil, asla öfke etkisiyle değil ve ancak her şey denendikten sonra. Amaç namazın ciddiyetini göstermektir, asla incitmek değil. Peygamber ﷺ bizzat eliyle ne bir kadına ne de bir hizmetçiye hiç vurmamıştır (Müslim’in rivayeti). Fransa’da da Medenî Kanun 2019’dan beri velayetin fizikî veya psikolojik şiddet olmaksızın kullanılacağını belirtir: söz, örnek ve teşvik izlenecek yoldur.

Kur’an bu sebatın tonunu belirler:

İşte her çocuğa uyarlanabilecek olası bir ilerleme:

Çocuklara anlatılan namaz resimli rehberi ve abdest rehberi bu aşamalara eşlik edebilir.

Ekranlar ve boş vakit

Ekranlar Peygamber’in ﷺ zamanında yoktu, ama öğretilerinden biri onlara mükemmel biçimde uyar:

Bir çocuğun zamanı değerlidir. Birkaç alışkanlık, evde savaş açmadan onu korumaya yardımcı olur:

• yemeklerde ve namaz vaktinde ekran yok;
• cihazlar geceleri odanın dışında uyur;
• ani yasaklar yerine önceden bildirilen net süreler;
• birlikte izlemek ve görülenler hakkında konuşmak;
• başka bir şey önermek: kutu oyunları, spor, okuma, yemek yapma ya da aile oyunları.

En küçükler için doktorunuzun veya sağlık otoritelerinin ölçülerini izleyin. Ve her şeyden önce örnek olun: bir çocuk, ebeveynlerinin telefonunun hiç yanlarından ayrılmadığını çok çabuk fark eder.

Nutuktan önce örnek

Çocuklar kendilerine söyleneni, gördüklerinden daha az akılda tutar. Vaktinde namaz kılan, doğruyu söyleyen, kendi anne babasından saygıyla söz eden ve hata ettiğinde af dileyen bir ebeveyn bütün bunları tek kelime etmeden öğretir. Kur’an’ın, oğluna verdiği öğütleri aktardığı Lokman, Allah’ın birliğiyle başlar, sonra namazdan, sabırdan, tevazudan ve hatta ses tonundan söz eder (31. sûre, 13-19. âyetler).

Eğitim, nihayet دُعَاء (dua) meselesidir, yani niyaz. Kur’an ebeveynlerin şu duasını öğretir:

Çabalarımız önemlidir, ama kalpleri hidayete erdiren Allah’tır. Elinden geleni yapıp sonra O’na tevekkül etmek, kusursuz bir ebeveyn olma baskısından kurtarır.

Daha fazlası için

• Peygamber ﷺ ve çocuklar: günlük hayattaki şefkati.
• Aile bölümündeki Çocuk eğitimi bilgi sayfası.
• Lokman’ın oğluna öğütleri: Lokman sûresi, 13-19. âyetler.
• Riyâzü’s-Sâlihîn’de güzel ahlak bölümü.