Hadisi anlamak: senet, sıhhat derecesi ve büyük hadis kitapları

Hadis nedir?

حديث (hadîs) kelimesi “haber, söz” anlamına gelir. İslam’da Peygamber’den ﷺ nakledilen şeyi ifade eder: bir söz, bir fiil, sessiz bir onay ya da şahsının bir tarifi. Bu öğretinin bütünü, Peygamber’in ﷺ yolu olan سنة (sünnet)i oluşturur.

Kur’an, Peygamber’e ﷺ vahyi açıklama görevini verir. Müslümanlar bu yüzden çok erken dönemden itibaren onun sözlerini korumaya büyük özen göstermiştir:

Örneğin namaz Kur’an’da emredilmiştir, ama rekât sayısı ve hareketleri hadislerle bilinir. Bir hadisin nasıl aktarıldığını ve nasıl değerlendirildiğini anlamak, günlük pratiğin büyük bir kısmının nereden geldiğini anlamaktır.

İki bölüm: senet ve metin

Her hadis iki unsurdan oluşur:

• إسناد isnâd (kelime anlamı “dayanak”): onu nesilden nesile aktaran kişilerin zinciri;
• متن metin (“gövde”): Peygamber’in ﷺ söylediği ya da yaptığı şeyin kendisi olan metin.

Gerçek bir örnek alalım. Buhârî kitabında Arapça olarak şöyle yazar: “Bana Yahyâ b. Yûsuf rivayet etti…”. Zincirin tamamı şöyle okunur:

1. Buhârî onu Yahyâ b. Yûsuf’tan işitti,
2. o da Ebû Bekir b. Ayyâş’tan aldı,
3. o Ebû Hasîn’den,
4. o Ebû Sâlih’ten,
5. o da Ebû Hüreyre’den (radıyallahu anh); o, onu Peygamber’den ﷺ işitmiş bir sahâbîdir.

Sonra metin gelir:

Yazılarımızda okunabilir kalması için yalnızca son halka görünür (“ravi: Ebû Hüreyre”). Ancak zincirin tamamı kitapta mevcuttur ve âlimlerin incelediği de odur. Âlim Abdullah b. el-Mübârek, isnadın dinden olduğunu ve o olmasa herkesin dilediğini söyleyeceğini belirtirdi; bu söz Müslim tarafından kitabının girişinde nakledilir.

Sıhhat dereceleri

Bir hadisi değerlendirmek için uzmanlar beş şartı kontrol eder. Bir hadis şu durumda صحيح sahih (sağlam) sayılır:

1. senet kesintisizdir: her ravi hadisi doğrudan bir öncekinden almıştır;
2. her ravi âdildir, dürüstlüğüyle bilinir;
3. her ravi zabt sahibidir, yani hafızası güçlü ya da yazıları güvenilirdir;
4. hadis daha sağlam bir rivayetle çelişmez;
5. uzmanlarca tespit edilen gizli bir kusuru yoktur.

Buradan hareketle birkaç derece ayırt edilir:

• sahih: bütün şartlar tamdır;
• حسن hasen (iyi): şartlar tamdır, ancak bir ravinin zaptı biraz daha düşüktür; hadis yine de delil olarak kabul edilir;
• ضعيف zayıf (da‘îf): bir şart eksiktir (kopuk senet, güvenilmez ravi…); Peygamber’e ﷺ kesin olarak nispet edilmez;
• موضوع mevzû‘ (uydurma): uydurulmuş bir metindir; Peygamber’in ﷺ sözü gibi yaymak yasaktır.

Bileşik ifadelere de rastlanır. Tirmizî sıkça “hasen sahih” der. Sahih li-gayrihî ya da hasen li-gayrihî ifadeleri, bir hadisin başka senetlerle güçlendirildiği anlamına gelir. Dişi deve hadisi bunun güzel bir örneğidir:

Tirmizî bizzat, Enes’ten gelen bu senedin tek kaldığını belirtir ve benzer anlamda başka bir rivayete işaret eder. Ahmed Şâkir ve Albânî gibi daha sonraki âlimler onu hasen saymıştır. Böylece bir hadisin derecesinin bir izlenimin değil, bir incelemenin ürünü olduğu görülür.

Bu titizliğin ciddi bir sebebi vardır: Peygamber ﷺ, kendisine ihtiyatsızca söz isnat edilmesine karşı uyarmıştır.

Büyük hadis kitapları

Hicrî 2. ve 3. yüzyıllarda âlimler, hadisleri senetleriyle birlikte toplamak için yıllarca seyahat etti, sonra onları konulara göre tasnif etti.

İki Sahih

• Sahîh-i Buhârî, Muhammed b. İsmâil el-Buhârî’nin eseri (hicrî 256’da vefat etti);
• Sahîh-i Müslim, Müslim b. el-Haccâc’ın eseri (hicrî 261’de vefat etti).

Âlimler bu iki kitabı ittifakla sahih olarak kabul etmiştir. Bir hadis ikisinde de yer alıyorsa, متفق عليه müttefekun aleyh (“üzerinde ittifak edilmiş”) denir.

Sünenler ve Câmi‘

Dört kitap daha “altı kitabı” tamamlar: Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce’nin Sünenleri ile Tirmizî’nin Câmi‘i. Bunlar sahih, hasen ve bazen zayıf hadisler içerir. Bu yüzden onlarda her hadis hakkında verilen hükme bakılır: müellifin, verdiğinde (Tirmizî bunu sık yapar) kendi hükmü ve Albânî, Ahmed Şâkir ya da Şuayb el-Arnaût gibi âlimlerin hükmü.

Diğer yararlı eserler

İmam Mâlik’in Muvatta’ı ve İmam Ahmed’in Müsned’i de önemli kaynaklardır. Başlangıç için Nevevî’nin Riyâzü’s-Sâlihîn ve Kırk Hadis gibi derlemeleri, bu kitaplardan alınan metinleri seçer ve kaynaklarını verir.

Bir kaynağı okumak: “Sahîh-i Buhârî no. 6116”

Bir kaynak iki aşamada okunur: kitap, sonra o kitaptaki hadisin numarası. Biz internette en yaygın olan sunnah.com numaralandırmasını izliyoruz ve bazen kısa biçimde yazıyoruz: bukhari:6116.

Sahîh-i Müslim için numaranın ardından bazen bir harf görürsünüz; örneğin Müslim no. 2564c. Numara Muhammed Fuâd Abdülbâkî baskısındandır; harf, aynı hadisin farklı rivayetlerini ayırt eder (a, b, c…). Burada üçüncü rivayet şu cümleyi içerir: “Allah ne görünüşünüze ne de mallarınıza bakar; O kalplerinize ve amellerinize bakar.”

Sunnah.com’da bir hadis bulmak

Ücretsiz olan sunnah.com sitesi büyük hadis kitaplarını Arapça ve İngilizce sunar. Bir kaynağı şöyle doğrularsınız:

Bir hadisi paylaşmadan önce

Hiçbir kaynak göstermeden “Peygamber ﷺ şöyle buyurdu…” diye başlayan bir mesaj, iletilmeden önce kontrol edilmeyi hak eder. Kur’an, bir haberi aktarmadan önce doğruluğundan emin olmayı ister:

Örneğin “öfke şeytandan gelir… abdest al” hadisi (Ebû Dâvûd no. 4784) çok dolaşır; oysa Albânî tarafından zayıf kabul edilmiştir.

Son olarak, bir hadisi bilmek, ondan tek başına bir hüküm çıkarmak için yeterli değildir: onu diğer metinlerle, Kur’an’la ve âlimlerin anlayışıyla birlikte ele almak gerekir. Kişisel bir soru için nitelikli bir kişiye başvurun.

Daha fazlası için

• Her kaynağı nasıl doğruladığımız: Yöntem ve kaynaklar.
• Tawakoul’daki hadis kitaplarına göz atın.
• Riyâzü’s-Sâlihîn’de ilim kitabı.
• Öğrenmenin diğer sütunu: Kur’an’ı anlamak, nereden başlamalı.