Kur’an’ı anlamak: tefsirle nereden başlamalı

Kur’an yeni başlayanlara da hitap eder

Birçok Müslüman çocukluğundan beri sûreler okur, ama ne dediklerini gerçekten bilmez. İslam’ı yeni keşfeden bazıları da bir meal açar ve çabucak kendini kaybolmuş hisseder. Oysa Kur’an kendisini anlaşılması ve üzerinde düşünülmesi için indirilmiş bir Kitap olarak tanıtır:

لِيَدَّبَّرُوا (li-yeddebbarû, “düşünsünler diye”) kelimesi تدبّر (tedebbür) kökünden gelir: derin anlam üzerinde düşünmek, bir âyetin hayatımızda neyi değiştirdiğini sormak. Kur’an başka bir yerde de Allah’ın onu öğüt almak için kolaylaştırdığını tekrar eder (Kamer sûresi, 17. âyet). Yani başlamak için kimse fazla “acemi” sayılmaz.

Peygamber ﷺ ayrıca yavaş ilerleyenleri de teşvik etmiştir:

Meal ve tefsir: fark nedir?

تفسير (tefsir) kelimesi “açıklamak, ortaya çıkarmak” anlamına gelen bir fiilden türemiştir. Tefsir, âyetlerin anlamını açıklayan ilimdir: kelimeler, bağlam, dersler ve onlardan çıkarılan hükümler.

Meal ise Arapçanın bütün zenginliğini aktaramaz. Bu yüzden “anlamın tercümesi”nden söz edilir: mütercim zaten yorumla ilgili tercihlerde bulunmuştur. Tawakoul’da Muhammed Hamîdullah’ın tercümesini kullanıyoruz. En‘âm sûresinden şu âyete bakın:

Mütercim parantez içinde “ortak koşma” kelimesini eklemiştir. Neden? Çünkü Peygamber ﷺ bunu böyle açıklamıştır. Bu âyet inince sahâbeden bazıları endişelendi: “Hangimiz kendisine hiç zulmetmedi?” Peygamber ﷺ onlara, kastedilenin bu olmadığını, Lokman’ın oğluna söylediği gibi ortak koşma olduğunu söyledi:

İbn Mes‘ûd’un (radıyallahu anh) naklettiği bu rivayet Buhârî ve Müslim’de yer alır. Tefsirin ne olduğunu tek bir sahnede gösterir: bir başka âyetle aydınlanan bir âyet ve Peygamber’in ﷺ açıklaması.

Âyetlerin açıklaması nereden gelir?

Tefsir âlimleri sırasıyla birkaç kaynağa dayanır:

1. Kur’an’ı Kur’an ile: kısa bir pasaj çoğu zaman başka bir yerde ayrıntılandırılır; yukarıdaki örnekte olduğu gibi.
2. Sünnet: Peygamber’in ﷺ sözleri ve fiilleri; onun görevi vahyi açıklamaktı.
3. Sahâbe: vahyi yaşadılar ve şartlarını biliyorlardı. İbn Abbas ve İbn Mes‘ûd (radıyallahu anhümâ) en çok anılanlar arasındadır.
4. Arap dili: vahiy döneminde kelimelerin ve ifadelerin anlamı.

Bunlara أسباب النزول esbâb-ı nüzûl, yani “vahyin iniş sebepleri” de eklenmelidir. Kur’an yirmi yıl kadar bir sürede parça parça indirildi ve çoğu zaman bir olay veya sorulan bir soruyla bağlantılıydı. Bir sûrenin Mekkî mi Medenî mi olduğunu veya bir pasajın hangi vesileyle indiğini bilmek pek çok yanlış anlamayı önler. Vâhidî bu konuya ünlü bir kitap ayırmıştır.

Hangi tefsirlerle başlamalı?

Büyük ansiklopedilerle başlamaya gerek yok. İşte yeni başlayanlara sık sık tavsiye edilen, tanınmış eserler:

• Sa‘dî tefsiri (Teysîru’l-Kerîmi’r-Rahmân): sade; genel anlama ve hayat derslerine odaklanır.
• İbn Kesîr tefsiri: Kur’an’ı Kur’an ile ve hadislerle açıklar. Genellikle aslından daha kolay ulaşılabilir olan bir özeti okunur.
• el-Müyesser tefsiri, Medine’deki Kral Fahd Külliyesi tarafından yayımlanmıştır: âyet başına birkaç satır; ilk okuma için idealdir.

Daha ileri gitmek için sonra daha eski ve daha geniş eserler keşfedilebilir; örneğin ilk nesillerin açıklamaları için bir referans olan Taberî’nin veya hukukî hükümler bakımından çok zengin olan Kurtubî’nin eserleri.

Başlamak için basit bir yöntem

İşte günde birkaç dakikalık, gerçekçi bir yol:

Birlikte öğrenmek özel bir lütuftur. Peygamber ﷺ Kitap etrafında toplananların başına gelenleri anlatmıştır:

Öğrendiğini aktaran kişi ise bir onur daha kazanır:

Ailece akşamları kısa bir sûre okuyup herkese “Sen neyi aklında tuttun?” diye sorabilirsiniz. Çocuklar da Kur’an öğrenme rehberinde yol gösterici ipuçları bulacaktır.

Kaçınılması gereken tuzaklar

Bir âyeti devamından koparmak. Bu en sık yapılan hatadır. Mâûn sûresinin şu iki âyetini okuyun:

“Vay haline namaz kılanların” kısmında durmak saçma bir anlam verirdi: kınama, namazını ihmal edenleredir. Aynı şekilde Nisâ sûresindeki bir âyetin başı “namaza yaklaşmayın” der, ama devamı “sarhoşken” diye belirtir (43. âyet).

Mealin tek bir kelimesinde kalmak. Bir kelime her zaman Arapça anlamı karşılamaz; iki meali karşılaştırmak ve bir tefsir okumak yanlış anlamaları önlemeye yardımcı olur.

Açık âyetlerle daha zor âyetleri karıştırmak. Kur’an’ın kendisi, anlamı açık olan ve Kitab’ın temelini oluşturan âyetler içerdiğini, bir de birden fazla yoruma açık âyetler bulunduğunu belirtir (Âl-i İmrân sûresi, 7. âyet). İkinciler, âlimlerin yardımıyla birincilerin ışığında anlaşılır.

Hukukî hükümleri tek başına çıkarmak. Bir hüküm, bir konudaki bütün âyet ve hadislerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur. Bu âlimlerin işidir; kişisel bir soru için nitelikli birine başvurun.

Kaynaksız açıklamaları izlemek. Ne Kur’an’a, ne bir hadise, ne de tanınmış bir âlime atıfta bulunmayan bir yorum temkinle karşılanmalıdır.

Daha fazlası için

• Kur’an’ı mealiyle okuyun ve dinleyin: Fâtiha sûresi.
• Okuduğunuzu doğru telaffuz edin: Tecvid, ilk adımlar.
• Anladığınızı aklınızda tutun: Kur’an’ı ezberlemek, gerçekçi bir yöntem.
• Açıklamanın diğer kaynağı: Bir hadisi anlamak.